КЫРГЫЗСТАНДЫН КАЙРА ИШТЕТҮҮ ТАРМАГЫНДАГЫ ИШКАНАЛАРДЫН КАРЖЫЛЫК РЕСУРСТАРЫН САНАРИПТИК-ПРОГНОЗДУК МОДЕЛДЕРДИН ЖАРДАМЫНДА ОПТИМАЛДАШТЫРУУ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948610_2026_3_17%20Ачкыч сөздөр:
санариптик прогноздук моделдер, оптималдаштыруу, ARIMA, каржылык ресурстар, кайра иштетүү ишканалары, санариптик экономикаАннотация
Бул макалада Кыргызстандын кайра иштетүү тармагындагы ишканалардын каржылык ресурстарын башкарууну санариптик прогноздук моделдердин жардамы менен оптималдаштыруу маселеси иликтенет. Изилдөөнүн негизги максаты – ишканалардын каржылык туруктуулугун жогорулатуу жана ресурстарды рационалдуу пайдалануу үчүн статистикалык, эконометрикалык жана машиналык үйрөнүү ыкмаларына негизделген моделдерди иштеп чыгуу. Иште ARIMA, SARIMA, регрессиялык, ARIMAX жана оптималдаштыруу (Linear Programming) моделдери колдонулуп, “Бишкек Сүт” ишканасынын мисалында практикалык божомолдор жүргүзүлдү. Натыйжада, моделдердин прогноздук тактыгы жогору экени жана алар ишкананын каржылык агымдарын башкарууда колдонууга жарактуу экендиги аныкталды. Изилдөөнүн илимий жаңылыгы – санариптик прогноздук моделдерди Кыргызстандын кайра иштетүү секторунун шарттарына адаптациялоо жана каржылык ресурстарды оптималдаштыруу боюнча алгоритм сунушталуусунда. Жыйынтыгында, кайра иштетүү тармагында каржылык ресурстарды оптималдаштырууда санариптик прогноздук моделдерди колдонуунун натыйжалуу жолдору сунушталды.
Библиографиялык шилтемелер
Абдиев, М. Ж., & Керимбаева, Т. Э. (2024). Зарубежный опыт инвестиций в сельском хозяйстве. Экономика и бизнес: теория и практика, (7-113), 6–9. – DOI 10.24412/2411-0450-2024-7-6-9. – EDN ZQEROK.
Аркабаев, Н.К., Арапбаев, Б.М., & Ражапов, С.К. (2025). Трансформация финансового анализа с помощью языка программирования Python: от рутинных вычислений к стратегическим решениям. Вестник Ошского государственного университета, (2), 122–132. – DOI 10.52754/16948610_2025_2_11. – EDN WYCEUW.
Бексултанов, А.А., Имаралиев, О.Р., Бакай кызы, Ж. (2025). Кыргыз Республикасынын түштүк аймагындагы кайра иштетүүчү ишканаларынын инвестициялык көрсөткүчтөрү. Вестник Ошского государственного университета, (3), 151–162. – DOI 10.52754/16948610_2025_3_0_12. – EDN TJISFG.
Бексултанов, А.А., Мелисов, А.Н., Аманова, Г.Ж. (2025). Экономикалык чечимдерди кабыл алууда прогноздук моделдердин колдонулушу. Евразия изилдөөлөрү ачык журналы, 1(1), бб. 33–39. DOI: 10.65469/eijournal.2025.1.5
Имаралиев, О.Р., Абжапар кызы, Ф., Какеева, М.О. (2025). Кайра иштетүү ишканаларындагы каржыны пландаштыруу жана болжолдоо усулдары. Alatoo Academic Studies, (1), 448–457. – DOI 10.17015/aas.2025.251.36. – EDN WDGHBK.
Имаралиев, О.Р., Аширов, Н. С., Хашимова, Г.А. (2025). Ишкананын каржылык ресурстарын пландоо каражаттары. Евразия изилдөөлөрү ачык журналы, 1(1), бб. 26–32. DOI: 10.65469/eijournal.2025.1.4
Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Жеткиликтүүлүк режими: http:// www.stat.kg/kg/statistics/statisticheskie-perepisi/ (колдонулган күнү: 18.10.2025).
Статистикалык жыйнак. (2024). Кыргызстан сандарда 2024. Бишкек. - Жеткиликтүүлүк режими: http:// www.stat.kg/kg/statistics/investicii/ (колдонулган күнү 19.11.2025).
Статистикалык жыйнак. (2024). Кыргызстан сандарда 2024. Бишкек. - Жеткиликтүүлүк режими: http:// www.stat.kg/kg/statistics/investicii/ (колдонулган күнү 19.11.2025).
2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы бекитилди. Электрондук ресурс. Жеткиликтүүлүк режими: https://mineconom.gov.kg/ky/post/10865 (колдонулган күнү: 20.10.2025).
Artificial Intelligence and Digital Factories: How Industry 4.0 elements implemented at enterprises in Kazakhstan [Электрондук ресурс]. – PrimeMinister.kz, 2024. – URL: https://primeminister.kz/en/news/reviews/artificial-intelligence-and-digital-factories-how-industry-4-0-elements-implemented-at-enterprises-in-kazakhstan/ (колдонулган күнү: 23.10.2025).
Guo, Y., et al. (2023). Machine Learning in Financial Regulation and Supervision: Opportunities and Challenges. Journal of Financial Regulation & Compliance, 31(2), 123–139. DOI: 10.1108/JFRC-05-2023-0034.
Imaraliev, O.R., & Abjapar Kyzy, F. (2025). Optimization of the productivity of processing enterprises using mathematical modeling. AIP Conference Proceedings, 3356(1), 020003. AIP Publishing LLC.
PBCToday. Digital twins cut costs & emissions by nearly 20 %-survey finds [Электрондук ресурс]. – 2023. – URL: https://www.pbctoday.co.uk/news/digital-construction-news/bim-news/digital-twins-cut-costs-emissions-by-nearly-20-survey-finds/144970/ (колдонулган күнү: 23.10.2025).
Pushpa, Chetna, Aditi, & Verma, U. (2022). ARIMA and ARIMAX models for sugarcane yield forecasting in Northern Agro-climatic zone of Haryana. Journal of Agrometeorology, 24(2). – DOI 10.54386/jam.v24i2.1086. – EDN CIETRX.
Жүктөөлөр
Жарыяланды
Кандай шилтеме берүү керек
Саны (чыгарылыш)
Бөлүм
Лицензия
Copyright (c) 2026 Омурбек Имаралиев
