ФЕРГАНА ӨРӨӨНҮНҮН ЧЕК АРАЛАШ АЙМАКТАРЫНДАГЫ МЕНТАЛДЫК ДЕН СООЛУК ЖАНА ПСИХОЛОГИЯЛЫК БИЛИМГЕ СУРАМ (КЫРГЫЗСТАНДЫН ТҮШТҮГҮНҮН МИСАЛЫНДА)
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948610_2026_2_36Ачкыч сөздөр:
менталдык ден соолук, психологиялык агартуу, маалыматтык муктаждыктар, эмоцияларды жөнгө салуу, психологиялык чек араларАннотация
Актуальность. Макала Фергана өрөөнүнүн чек аралаш аймактарында жашаган калктын психологиялык билимдерге болгон маалыматтык муктаждыктарын изилдөөгө арналган. Иштин актуалдуулугу аймактын жогорку стрессогендүүлүгү, профессионалдык психологиялык жардамдын жеткиликтүүлүгүнүн төмөндүгү жана жергиликтүү социомаданий өзгөчөлүктөргө ылайыкташтырылган, эмпирикалык жактан негизделген психологиялык агартуу стратегияларынын жоктугу менен шартталган. Изилдөөнүн теориялык базасын стресс жана копинг концепциялары, социалдык үйрөнүү теориясы, маданий-тарыхый психология жана психологиялык сабаттуулукту изилдөөнүн заманбап ыкмалары түзөт. Эмпирикалык бөлүгү Ош, Баткен жана Жалал-Абад облустарынан 302 респондентти кыргыз жана орус тилдеринде сурамжылоого жана алынган маалыматтарды сандык жана сапаттык талдоого негизделген. Биринчи жолу ушул аймак үчүн актуалдуу психологиялык темалардын иерархиясы аныкталып, анда стресс-менеджмент, эмоцияларды жөнгө салуу жана психологиялык чек араларды калыптандыруу темалары үстөмдүк кылаары белгиленген. Маалымат алуунун артыкчылыктуу форматтары (кыска видео, подкасттар, интерактивдүү курстар) жана булактарга ишенимдин негизги критерийлери (илимий негиздүүлүк, автордун академиялык аффилиациясы, практикалык мисалдардын болушу) аныкталган. Изилдөөнүн жаңылыгы – чек аралаш аймактын өзгөчө шарттарында психологиялык билимге болгон сурамды комплекстүү талдоо жана андан кийин максаттуу аудиториялардын тилдик, маданий жана форматтык-каналдык өзгөчөлүктөрүн эске алган психологиялык агартуу моделинин иштелип чыгышы.
Библиографиялык шилтемелер
Выготский, Л.С. (1983). Собрание сочинений: В 6 т. Т. 3. Проблемы развития психики. М.: Педагогика.
Крючкова, С. (2020). Границы личности в отношениях и коммуникации. СПб.: Питер. 168с.
Леонтьев, А.Н. (1975). Деятельность. Сознание. Личность. М.: Политиздат.
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman and Company. – URL: https://psycnet.apa.org/record/1997-08589-000 (Дата обращения: 15.03.26)
Berry, J. W. (2008). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied Psychology, 46(1), 5-34. – URL: https://iaap-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01087.x (Дата обращения: 16.03.26) DOI: https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01087.x
Carr, N. (2010). The shallows: What the Internet is doing to our brains. W. W. Norton & Company. – URL: https://wwnorton.com/books/The-Shallows (Дата обращения: 16.03.26)
Charles, C., Gafni, A., & Whelan, T. (1999). Decision-making in the physician-patient encounter: Revisiting the shared treatment decision-making model. Social Science & Medicine, 49(5), 651-661. – URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277953699001458 (Дата обращения: 18.03.26) DOI: https://doi.org/10.1016/S0277-9536(99)00145-8
Hobfoll, S. E. (2002). Social and psychological resources and Аdaptation. Review of General Psychology, 6(4), 307–324. – URL: https://journals.sagepub.com/doi/10.1037/1089-2680.6.4.307 (Дата обращения: 15.03.26) DOI: https://doi.org/10.1037/1089-2680.6.4.307
Izard, C. E. (1991). The psychology of emotions. Plenum Press. – URL: https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4899-0615-1(Дата обращения: 15.03.26) DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4899-0615-1
Jorm, A. F. (2012). Mental health literacy: еmpowering the community to take action for better mental health. American Psychologist, 67(3), 231-243. – URL: https://www.semanticscholar.org/paper/Mental-health-literacy:-empowering-the-community-to-Jorm/69946b3064897c38d27596d2c4902f431f0dbb67(Дата обращения: 15.03.26) DOI: https://doi.org/10.1037/a0025957
Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice-Hall. – URL: https://www.researchgate.net/publication/235701029_Experiential_Learning_Experience_As_The_Source_Of_Learning_And_Development(Дата обращения: 14.03.26)
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer. – 445 р.
Ullah. F, Jakob, M. and oth. (2026) Climate adaptation policies in Central Asia overlook mental health. Scientific Reports. Jan 25;16:5503. – URL: doi: 10.1038/s41598-026-35198-x DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-026-35198-x
Wong, V. (2010). Cultural influence on psychoeducation in Hong Kong. Int Psychiatry. 1;7(1):20–22. – URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31508023/(Дата обращения: 12.03.26) DOI: https://doi.org/10.1192/S1749367600000977
World Health Organization (WHO). (2024, June 26). Убедительные аргументы в пользу искоренения стигмы и дискриминации в области психического здоровья. WHO/Europa. Retrieved March 12, 2026, – URL: https://www.who.int/europe/ru/news/item/26-06-2024-the-overwhelming-case-for-ending-stigma-and-discrimination-in-mental-health (Дата обращения: 18.03.26)
World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. Geneva: WHO. – URL: https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338 (Дата обращения: 14.03.26)
Жүктөөлөр
Жарыяланды
Кандай шилтеме берүү керек
Саны (чыгарылыш)
Бөлүм
Лицензия
Copyright (c) 2026 Вилена Гареева
