Бүгүнкү кыргыз үй-бүлөсү жана талаш-тартышты жараткан диний иденттүүлүк маселеси
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948610_2026_1_27Ачкыч сөздөр:
кыргыз, араб, үй-бүлө, дин, иденттүүлүкАннотация
Кыргыз элинин үй-бүлөгө байланыштуу тарыхый баалуулуктары өтө байыркы доорго барып такалат. Бул баалуулуктар кыргыз элинин жашоо образына, үрп-адаттарына, каада-салттарына, ишенимдерине жана ырым-жырымдарына негизделген. Үй-бүлөдөгү баланын төрөлүшүнөн баштап адамдын көмүлгөнүнө чейин бардык ырым-жырымдар Ислам динине ылайык келет. Бул биздин ата-бабаларыбыз бизге мурас катары калтырган, улуттук иденттүүлүгүбүздү Ислам дини менен шайкеш келтирген, маанилүү нерсе ьолуп саналат. Бирок, атеизмди идеология катары таңуулаган СССРдин кулашынан жана көз карандысыздыктан кийин, биздин кыргыздын үй-бүлөлүк баалуулуктары четке кагылды. Айрыкча, араб өлкөлөрүндө билим алган жаштар тарабынан бул иш жүзөгө ашырылды. Мына ушундан улам, азыркы учурда биздин менталитетке туура келбеген араб үй-бүлө түшүнүгү, кыргыз коомунда башаламандык жаратып жатканы белгилүү. Бул көйгөйлөрдү чечүү максатында, биздин макалада шариятта жана үрп-адатта кудалашуу, кыз узатуу жана сеп даярдоо, үйлөнүү үлпөт тойлору, күйөөсү менен аялынын үй-бүлөдөгү милдеттери, ажырашуу, дин жана ойноштук сыяктуу маселелер каралып, маанилүү ойлоп табуулар жана жетишкендиктер колго киргизилди. Жыйынтык катары окурманга конкреттүү идеялар жана сунуштар берилди.
Библиографиялык шилтемелер
Абрамзон, С.М. (1990). Кыргыз жана Кыргызстан боюнча тандалма эмгектер, Бишкек: Соорос фонду.
Акматалиев, Амантур. (2022). Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү, Бишкек: Кен басма үйү.
Гредоков, Н.И. (1889). Кыргызы и Каракыргызы Сырдарынской области: юридический быт. Ташкент: Типография С.И.Латхина.
Дашковский, П. К., (2009). Религиозная политика и служители культа в Кыргызском Каганате. Вестник НГУ, Серия: История, филология, 8 (5), Археология и этнография.
Добросмыслов, И. (1904). Суд у Киргиз: Тургайской области в XVIII-XIX веках, Казан: Типо-литография императорскаго университета.
Малышев, Н.М. (1902). Обычное семейное право Киргизов, Ярослав: Типография губерскаго правления.
Камбарова, Г. Э. (2014). Салттуу кудалашуудагы ырым-жырымдар (Түштүк Кыргызстан мисалында), Наука новые технологии и инновации Кыргызстана, 12, 206-207.
Кариев, Айтмамат. (2025). Ислам үй-бүлө укугу, 2-чыгарылыш, Бишкек: Эконом принт.
Осмонова, Самара. (2015). Традиционные свадебные объряды киргизов на юго-западе Ферганской долины (конец XIX - начало XX веков). Ош.
1991-жылдын 16-декабры 656-XII №луу Кыргыз Республикасынын Дин тутуу эркиндиги жана дин уюмдары жөнүндө закону. https://cbd.minjust.gov.kg/891/edition/503471/kg
Altıntaş, Ramazan. (1990). Bütün Yönleriyle Cahiliye, Konya: Rıbat Yayınları.
Ceylan, Metin. (2018). İslam’da Kölelik, Ankara: Adalet Yayınları.
Golden, Peter B. (2011). Central Asia in World History. Oxford University Press.
D'Encausse, Helene Carrere. (1993). The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations, Translated by Philip, Franklin (English ed.). New York: Basic Books.
Holy Quran, Surah al-Nisa Ayat- 3,4, 20-25; Surah al-Ahzab, Ayat 50; Surah al-Bakara, Ayat 229, 237.
Jusubaliev, Ali. (2007). Kırgızların İslamiyeti Kabulü, Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, (Basılmamış Doktora Tezi).
Kariev, Aiitmamat. (2022). Kırgızların Çok Evlilik Âdetinin ve Yaş Farkının İslam Hukuku Açısından Ele Alınışı (17.-19. yy.), Metafizika Journal, vol 5, issue 3, serial 19, pp. 98- 109.
Kariev, Aiitmamat. (2021). Kırgız Örf-Âdetindeki Kalın Uygulamasının İslam Hukuku Açısından Analizi (18-19.yy). Dergiabant, 9(2), 748-765. https://doi.org/10.33931/dergiabant.987307.
Kariev, Aiitmamat. (2016). Orta Asya’da İslam Yargı Teşkilatı ve İşleyişi (1709-1876 Hokand Hanlığı ve 1865-1928 Rus İşgali Süreci Örneği). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Doktora Tezi).
Morris, Peter. (1975). The Russians in Central Asia, 1870–1887, Slavonic and East European Review: 53 (133): 521-538.
Polat, Kemal. (2008). Beşikten Mezara Kırgız Türklerinde Gelenek ve İnanışlar. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
علي، جواد، المفصل في التاريخ العربي قبل الإسلام، بغداد: جامعة البغداد، 1992، ج-5، ص-535
Али, Жавад, Исламдан мурдагы Араб калкынын тарыхнаамасы, Багдад: Багдат университети, 5-т, 535-б.
السرخسي، أبوبكر شمس الأئمة محمد بن أبو سهل، المبسوط، القاهرة: مطبعة السعادة، 1324-1331 هجرية، ج-5، ص-62
Аль-Сарахсий, Абу Бакр Шамс аль-Аимма Мухаммед б. Абу Сахл, Ислам юриспруденциясы, Каир: Саъадат басмаканасы, Хиж: 1324-1331, 3-т, 62-б.
قدري باشا، محمد، الأحكام الشرعية في الأحوال الشخصية على مذهب أبي حنيفة، الناشر: عبدوهاب جابي، بيروت: دار إبن حزم، 2007، ص-78.
Кадрий Паша, Мухаммед, Ханафий мазхабы боюнча мусулман кишиге тийиштүү өкүмдөр, Басмаканага даярдаган: Абдулваххаб Жабий, Бейрут: Ибн Хазм басмаканасы, 2007, 78-б.
Жүктөөлөр
Жарыяланды
Кандай шилтеме берүү керек
Саны (чыгарылыш)
Бөлүм
Лицензия
Copyright (c) 2026 Айитмамат Кариев
