“ТЕҢИР” СӨЗҮНҮН ТЕРМИНОЛОГИЯСЫ ЖАНА ЭТИМОЛОГИЯСЫ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948610_2026_2_30%20Ачкыч сөздөр:
түрк элдери, дүйнө тааным, теңир, көкАннотация
Маанилүүлүк. Бул макалада “теңир” деген сөздүн терминологиялык жана этимологиялык өзгөчөлүктөрү түрк элдеринин байыркы дүйнө таанымынын негизинде кеңири талдоого алынат. Изилдөөдө Орхон жазма эстеликтери, түрк тилдериндеги ар түрдүү сөздүктөр жана белгилүү түркологдордун эмгектери салыштырма-тарыхый ыкма аркылуу каралат. Макалада “теңир” сөзүнүн байыркы түрк тилдеринде бир эле учурда асман жана жогорку күч маанилерин билдиргени көрсөтүлөт. Ошондой эле түрк элдеринин космологиялык түшүнүктөрү, айрыкча асмандын түзүлүшү, анын кыймылы жана “тегеренүү” түшүнүгү менен болгон байланышы талданат. Түрк элдеринин ар кандай тилдик материалдарынын негизинде “теңир” сөзүнүн семантикалык өзгөрүүсү жана анын диний түшүнүккө айланышы каралат. Изилдөөнүн жыйынтыгында “теңир” сөзүнүн алгачкы мааниси асман түшүнүгү менен байланыштуу болуп, кийинчерээк жараткан күчтү билдирген терминге айланышы мүмкүн деген илимий гипотеза сунушталат. Бул изилдөө түркология, тил илими жана дин таануу тармактарындагы изилдөөлөргө салым кошот.
Библиографиялык шилтемелер
Балакина, О.Н., Дедеева, В.С. (2015). Алтайско-русский словарь. ред. А.Н. Тепукова. Горно-Алтайск: РОО “Лепта”.
Егоров, В. Г. (1964). Этимологический словарь чувашского языка. Чебоксары: Чувашское книжное издательство.
Зууридинов, Өскөнбай. (2019). “Кут жана анын ишенимдеги орду”. Ош МУнун теология факультетинин илимий журналы. 26-саны. 75-85.
Пекарский, Э. К. (1959). Словарь якутского языка. 3-т. 10-13-басылыш. Москва: АН СССР.
Рюмина-Сыркашева, Л. Т. – Кучигашева, Н. А. (1995). Телеут-орус сöзлик. Кемерово: АО Кемеровское книжное издательство.
Сейдакматов, К. (1988). Кыргыз тилинин кыскача этимологиялык сөздүгү. Фрунзе: Илим басмасы.
Хакасско-русский словарь. (1953). Под ред. Баскаков, Н.А., Инкижекова-Грекул, А.И. Москва: Главиздат.
Хакасско-русский словарь= Хакас-орыс сөстiк. (2006). Под ред. О. В. Субраковой. Новосибирск: Наука.
Юдахин, К. К. (1985). Кыргызча-орусча сөздүк. 2 том. Фрунзе: Главная редакция Киргизской Советской Энциклопедии.
Tuğ, Salih. (1991). “Azazil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/311-312. İstanbul: TDV Yayınları.
Arık, Durmuş. (2012). Hıristiyanlaştırılan Türkler Çuvaşlar. Ankara: Berikan Yayınevi.
Arıkoğlu, Ekrem – Kuular, Klara. (2003). Tuva Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Atalay, Besim. (1985). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. 3 том. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Ayaz, Eyup Sertaç. (2021). “Köl Tigin ve Bilge Kağan Yazıtlarındaki Teŋriteg Teŋride Bolmuş Türük Bilge Kağan ve Teŋriteg Teŋri Yaratmış Türük Bilge Kağan İbareleri Üzerine”. KAÜSBED. №27. 35-56.
Eren, Hasan. (1973). “Çuvaş Dilinin Etymologique Sözlüğü”. Türk Dili Araştırmalar Yıllığı – Belleten. 20/241-265. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Günay, Ünver – Güngör, Harun. (2003). Başlangıçtan Günümüze Türklerin Dini Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları.
Öğel, Bahaeddin. (1995). Türk Mitolojisi. 2-том. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Öğel, Bahaeddin. (2016). Türklerde Devlet Anlayışı. İstanbul: Ötüken Yayınları.
Paasonen, H. (1950). Çuvaş Sözlüğü. которгон: Türk Dil Kurumu. İstanbul: İbrahim Horoz Basımevi.
Roux, Jean-Paul. (1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. çev. Aykut Kazancığil. Ankara: İşaret Yayınları.
Roux, Jean-Paul. (2011). Eski Türk Mitolojisi. çev. Musa Yaşar Sağlam. Ankara: BilgeSu.
Tanyu, Hikmet. (1980). İslamlıktan Önce Türklerde Tek Tanrı İnancı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Tekin, Talat. (1988). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Tekin, Talat. (1993). Hunların Dili. Ankara: Doruk Yayınları.
Toparlı, Recep – Vural, Hanifi – Karaatlı, Recep. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. 2-басылыш. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ünver, Günay – Güngör, Harun. (2003). Başlangıçtan Günümüze Türklerin Dini Tarihi. 5-басылыш. İstanbul: Rağbet Yayınları.
Vasiliyev, Yuriy. (1995). Türkçe-Sahaca (Yakutça) Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Жүктөөлөр
Жарыяланды
Кандай шилтеме берүү керек
Саны (чыгарылыш)
Бөлүм
Лицензия
Copyright (c) 2026 Өскөнбай Зууридинов
