УЗАККА СОЗУЛГАН БАЛЭЭ: ЗАМАНБАП ДООРДОГУ КУРГАК УЧУКТУН ЭПИДЕМИОЛОГИЯЛЫК ЖАНА КЛИНИКАЛЫК СЕРЕБИ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948610_2026_2_2%20Ачкыч сөздөр:
Кошумча оорулар, глобалдык саламаттыкты сактоо, саламаттыкты сактоо теңчилиги, социалдык-экономикалык детерминанттар, диагностикалык парадигмаларАннотация
Маанилүүлүк. Кургак учук адамзаттын эң узакка созулган жугуштуу ооруларынын бири бойдон калууда, ал тийиштүү терапия менен айыгып кетсе да, жыл сайын миллиондон ашык адамдын өмүрүн алып кетет. Бул сереп кургак учуктун азыркы көрүнүшүн эпидемиологиялык өткөөл мезгилдин көз карашы менен карап, дүйнөлүк саламаттыкты сактоо демилгелери оорулардын схемаларын кандайча өзгөрткөнүн, ал эми дары-дармектерге туруктуулук жана коштолгон оорулар жаңы кыйынчылыктарды жаратаарын изилдейт. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун байкоо маалыматтарына, клиникалык сыноолордун жыйынтыктарына жана молекулярдык эпидемиологиялык изилдөөлөргө таянып, биз патоген биологиясынын, кожоюндун иммунитетинин жана оорунун жугушун жана өнүгүшүн жөнгө салуучу социалдык-экономикалык детерминанттардын ортосундагы өз ара байланышты талдайбыз. Жыйынтыктар трансформациядагы ооруну көрсөтүп турат — жогорку кирешелүү аймактарда азайып, бирок четтетилген калк арасында жакырчылыктын жана саламаттыкты сактоого жеткиликтүүлүктүн кризиси катары сакталып калууда. Биз учурдагы диагностикалык парадигмалардын чектөөлөрүн, жаңы терапиялык режимдердин келечегин жана жок кылуу аракеттерине тоскоол болгон структуралык тоскоолдуктарды талкуулайбыз. Бул синтез кургак учукту көзөмөлдөө үчүн жөн гана биомедициналык инновация эмес, саламаттыкты сактоо теңчилигине туруктуу саясий милдеттенме талап кылынарын баса белгилейт.
Библиографиялык шилтемелер
American Thoracic Society; CDC; Infectious Diseases Society of America. (2016). Treatment of Tuberculosis. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 194(5), S1-S26.
Barry, C.E. 3rd, Boshoff, H.I., Dartois, V., et al. (2009). The spectrum of latent tuberculosis: rethinking the biology and intervention strategies. Nature Reviews Microbiology, 7(12), 845-855.
Centers for Disease Control and Prevention. (2023). TB Elimination: Basic TB Facts. Atlanta, GA: CDC.
Dheda, K., Barry, C.E., & Maartens, G. (2016). Tuberculosis. The Lancet, 387(10024), 1211-1226.
Dheda, K., Gumbo, T., Maartens, G., et al. (2017). The epidemiology, pathogenesis, transmission, diagnosis, and management of multidrug-resistant and extensively drug-resistant tuberculosis. Lancet Respiratory Medicine, 5(4), 291-360.
Ganesan, K., Mwesigwa, R., Dear, N., et al. (2023). Epidemiology of Tuberculosis Among People Living With HIV in the African Cohort Study From 2013 to 2021. JAIDS Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes, 92(5), 359-369.
Goletti, D., Petrone, L., Vanini, V., et al. (2017). Tuberculosis biomarkers: from diagnosis to protection. Infectious Disease Reports, 9(2), 33-44.
Haddad, D., Khan, F., Sotgiu, G., et al. (2020). Clinical management and follow-up of tuberculosis: interim results from the TBnet prospective cohort. European Respiratory Journal, 55(4), 1902237.
Kwak, N., Winters, N., Campbell, J.R., et al. (2020). Changes in treatment for multidrug-resistant tuberculosis according to national income. European Respiratory Journal, 56(5), 2001394.
Lawn, S.D., & Zumla, A.I. (2011). Tuberculosis. Lancet, 378(9785), 57-72.
Lönnroth, K., Jaramillo, E., Williams, B.G., Dye, C., & Raviglione, M. (2009). Drivers of tuberculosis epidemics: the role of risk factors and social determinants. Social Science & Medicine, 68(12), 2240-2246.
Marais, B.J., & Schaaf, H.S. (2014). Tuberculosis in Children. 2nd ed. Basel: Karger.
Menon, S. (2024). An Overview of the Management of Drug-Resistant Tuberculosis in Six French-Speaking African Countries from 2018 to 2022. Tropical Medicine and Infectious Disease, 9(8), 176.
MHRA. (2014, April). TNF-α inhibitors: risk of tuberculosis reactivation. Drug Safety Update, 7(9).
Pai, M., Behr, M.A., Dowdy, D., et al. (2016). Tuberculosis. Nature Reviews Disease Primers, 2, 16076.
Rasmussen, A., et al. (2024). 147-year trajectory of tuberculosis in Denmark. The Lancet Regional Health – Europe.
Riza, A.L., et al. (2014). Clinical management of concurrent diabetes and tuberculosis. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 2(9), 730-739.
Sharma, S.K., & Mohan, A. (2004). Extrapulmonary tuberculosis. Indian Journal of Medical Research, 120(4), 316-353.
Uplekar, M., Weil, D., Lonnroth, K., et al. (2015). WHO's new End TB Strategy. Lancet, 385(9979), 1799-1801.
World Health Organization. (2024). Global Tuberculosis Report 2024. Geneva: WHO.
World Health Organization. (2025). Global Tuberculosis Report 2025. Geneva: WHO.
Zumla, A., Chakaya, J., Centis, R., D'Ambrosio, L., & Mwaba, P. (2021). COVID-19 and tuberculosis—A global health conundrum. International Journal of Infectious Diseases, 113, S36-S40.
Zumla, A., Raviglione, M., Hafner, R., & Fordham von Reyn, C. (2013). Tuberculosis. New England Journal of Medicine, 368(8), 745-755.
Жүктөөлөр
Жарыяланды
Кандай шилтеме берүү керек
Саны (чыгарылыш)
Бөлүм
Лицензия
Copyright (c) 2026 Айсулуу Омурзакова , Бактыяр Абдурахманов , Гульзат Абдыкайымова , Азиза Сеитова , Гулнура Жунусбаева
