КАРАХАНДАРДА ДИНИЙ ТЕРМИНОЛОГИЯ (МАХМУД КАШГАРИНИН “ДИВАНИ ЛУГАТ-ИТ ТҮРК” ЭМГЕГИНИН МИСАЛЫНДА)
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948874_2026_1(7)_8%20Ачкыч сөздөр:
карахандар, Махмуд Кашгари, “Диван Лугат ат-Түрк”, теңирчилик, диний терминологияАннотация
Махмуд Кашгаринин “Дивани лугат-ит түрк” сөздүгү орто кылымдагы түрк маданиятынын эң маанилүү жазма эстеликтеринин бири болуп саналат. нда XI кылымдагы түрк коомунун жашоо-турмушун, салт-санаасын, ишенимдерин жана маданий түшүнүктөрүн чагылдырган көптөгөн тилдик бирдиктер берилген. «Дивани Лугат-ит түрк» эмгегин изилдөөнүн актуалдуулугу Караханиддер доорундагы тарыхый-маданий процесстерди терең түшүнүү зарылдыгы менен байланыштуу. Караханиддер мамлекети Борбордук Азиядагы алгачкы мусулман түрк мамлекеттеринин бири болгон. Бул мезгилде байыркы түрк дүйнө таанымы менен исламдык диний түшүнүктөр өз ара байланышып, түрк тилдериндеги диний лексиканын жана түшүнүктөр системасынын калыптанышына чоң таасирин тийгизген. Макалада Караханиддердин диний дүйнө таанымы, алардын руханий түшүнүктөрүнүн өзгөчөлүктөрү жана ошол мезгилдеги жазма булактарда чагылдырылган диний концепциялар каралат. Өзгөчө көңүл «Дивани Лугат-ит түрк» эмгегинде кездешкен диний терминдерди талдоого, ошондой эле түрк тектүү диний мүнөздөгү сөздөрдү аныктоого бурулат. Изилдөөнүн негизги максаты — бул лексикалык бирдиктердин семантикалык өзгөчөлүктөрүн, алардын орто кылымдагы түрк элдеринин диний дүйнө сүрөтүн түзүүдөгү ролун жана азыркы түрк тилдеринин тарыхый өнүгүүсүндөгү маанисин аныктоо. Изилдөөнүн жыйынтыктары Караханиддер доорунун руханий маданияты жөнүндө түшүнүктөрдү кеңейтүүгө жана байыркы түрк диний лексикасынын азыркы түрк тилдеринин өнүгүүсүндөгү ордун аныктоого мүмкүндүк берет.
Библиографиялык шилтемелер
Абдимиталип уулу, Н. (2024). Карахандарда кыздарга коюлган ысымдар (Махмуд Кашгаринин “Диван Лугат ат-Түрк” сөздүгүнүн мисалында). Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Филология, (2(4), 1–13. https://doi.org/10.52754/16948874_2024_2(4)_1
Абдимиталип уулу, Н. (2025). Махмуд Кашгаринин “Диван Лугат ат-Түрк” сөздүгүндөгү кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгынын издери. Евразия изилдөөлөрү ачык журналы, 1(1), бб. 17-25. https://doi.org/10.65469/eijournal.2025.1.3
Абрамзон, С.М. (1990). Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. Ф.: Кыргызстан.
Бартольд, В.В. (1998). Тюрки. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы: Жалын.
Бартольд, В.В. (1963). Сочинения. Том II. Часть 1. Москва: Издательство Восточной литературы.
Баялиева, Т.Д. (1972). Доисламские верования и их пережитки у киргизов. Фрунзе: Илим.
Дёрфер, Г. (1986). О языке гуннов (Пер. с нем. В.Г. Гузева). С. 71-134. Зарубежная тюркология. Выпуск 1. Древние тюркские языки и литературы. Отв.ред. акад. А.Н. Кононов. Москва: ГРВЛ.
Джумагулов, Ч. (1982). Эпиграфика Киргизии. Выпуск II. Фрунзе: Илим.
Жусубалиев, А., Кадыров , М. (2026). Караханиддер доорунда орто азияда коомдук жана диний жашоо. Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы, (1), 136–145. https://doi.org/10.52754/16948610_2026_1_9
Кляшторный, С.Г. (1981). Мифологические сюжеты в древнетюркских памятниках. С. 117-138. Тюркологический сборник 1977. А.Н.Кононов (ответственный редактор). М.: Издательство «Наука», ГРВЛ.
Кляшторный, С.Г. (2003). История Центральной Азии и памятники рунического письма. Санкт-Петербург: Филол. ф-т СПбГУ.
Кляшторный, С.Г. (2006). Памятники древнетюркской письменности и этнокультурная история Центральной Азии. Санкт-Петербург: Наука.
Махмуд аль-Кашгари. (2005). Диван Лугат ат-Турк. Перевод, предисловие и комментарии З.-А.М.Ауэзовой. Индексы составлены Р. Эрмерсом. Алматы: Дайк-Пресс.
Мокеев, Анварбек. (2010). Кыргызы на Алтае и на Тянь-Шане. Бишкек: КТУ “Манас”.
Неклюдов, С.Ю. (1992). Тенгри. Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах. Второе издание, сс. 500-501. Гл.ред. С.А. Токарев. Москва: Советская энциклопедия.
Потапов, Л.П. (1973). Умай — божество древних тюрков в свете этнографических данных. Тюркологический сборник 1972. С. 265-286. А.Н.Кононов (ответственный редактор). М.: Издательство «Наука», ГРВЛ.
Табалдиев, К. (2011). Древние памятники Тянь-Шаня. Бишкек: УЦА.
Чоротегин, Т. (2017). Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивани лугати-т түрк” эмгеги – түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак. Бишкек.
Ыйык Куран жана кыргызча мааниси (2017). Котор. А. Исмаилов, Д. Абдылдаев, С. Доолов, С. Гавай. Бишкек.
Arat, R.R. (1991). Eski Türk Şiiri. Anlara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
Genç, R. (1997). Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI Yüzyılda Türk Dünyası. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
Leaman, O.N.H. (1991). Malaᵓika. The Encyclopaedia of Islam. V. VI. MAHK – MID. – Leiden.
Netton, I.R. (1993). Nafs. The Encyclopaedia of Islam. V. VII. MIF – NAZ. – Leiden-New-York.
Ögel, Bahaeddin. (1995). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Roux, J.P. (1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. Çev. Prof. Dr. Aykut Kazancigil. – İstanbul: İşaret Yayınları.
Tekin, T. (1998). Orhun Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kagan, Tunyukuk. İstanbul: Simurg.
Wensinck, A.J. (Gardet L.) (1986). Iblis. The Encyclopaedia of Islam. V. III. H – IRAM. Leiden, London.
