МАХМУТ КАШКАРИНИН “ДИВАНУ ЛУГАТИ –Т ТҮРК” ЭМГЕГИНДЕГИ МЕЗГИЛ, УБАКЫТ ЛЕКСЕМАЛАРЫ ЖАНА АЗЫРКЫ КЫРГЫЗ ТИЛИ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948874_2026_1(7)_1%20Ачкыч сөздөр:
тыбыштык алмашуу, тыбыштык өзгөрүү, дифтонгдошуу, сингармонизм, лексикалык маани, маанилик кеңейүү, морфемалык түзүлүш, этимологияАннотация
Азыркы кыргыз тилинин байыркы түрк тилдеринин бири экендигин жана кыргыз тилинин өнүгүү процессиндеги тилдик кубулуштарды аныктоодогу орду менен макала актуалдуу. Иликтөө максаты – М.Кашкаринин сөздүгүндөгү мезгил, убакыт лексемаларынын азыркы кыргыз тилинде колдонулуу деңгээлин, тилдик өнүгүү кубулушундагы тыбыштык, семантикалык өзгөрүүлөрдү, маанилик кеңейүүлөрдү иликтөө. Натыйжада, айрым сөздөрдүн байыркы тыбыштык көрүнүшүндө маанисин сактоо менен колдонулгандыгы жана маанилеринин кеңейгендиги: äj, jai, jaz küz, qış, tün, käç, bıltır, ajdıŋ, ахшам, tüş, ärtä, ürüŋ, айрым сөздөрдүн тыбыштык жактан өзгөрүүгө учуроо аркылуу пайдаланылгандыгы, андагы тилдик кубулуштар: uğur; кээ бир сөздөрдүн мааниси сакталган, бирок башка аталышка ээ болгондугу аныкталды: maraz, izi, arqun. Ошондой эле мезгил, убакыт лексемаларынын морфемалык түзүлүшү, этимологиясы такталды. Демек, М.Кашкаринин “Дивану лугати-т түрк” эмгегиндеги мезгил, убакыт лексемаларынын көпчүлүгү азыркы кыргыз тилинде пайдаланылат. Бул жыйынтык кыргыз тилинин байыркы түрк тилдиринин бири экендигинин далилдейт. Макаладагы иликтөөнүн натыйжасы түрк тилдеринин, анын ичинде кыргыз тилинин лексикасын, сөздөрдүн этимологиясын иликтөөгө материал боло алат.
Библиографиялык шилтемелер
Давлатова, С. (2025). М. Кашкаринин “Дивану Лугати-т Түрк” эмгегиндеги эмгек куралдары лексемалары. Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Филология, (1(5), 1–8. https://doi.org/10.52754/16948874_2025_1(5)_1
Древнетюркский словарь. (1969). Под ред. В.М.Наделяев, Д.М.Насилов, Э.Р.Тенишев, А.М.Щербак. Л.: Наука.
Киргизско-русский словарь. (1980). (Сост. К.К.Юдахин). – М.: Сов. энцикл., – Кн. 1: А-К. – 503 с.; Кн. 2: Л-Я. – 476 с.
Кыргыз адабий тилинин грамматикасы (1980). (Түз. К.К. Сартбаев, Б.О. Орузбаева, Т.К.Ахматов ж.б.). 1 бөлүм: Фонетика ж-а морфология. Фрунзе: Илим.
Кыргыз тилинин сөздүгү. (2011). 1-т. Бишкек: AVRASYA PRESS.
Кыргыз тилинин сөздүгү. (2011). 2-т. Бишкек: AVRASYA PRESS.
Малов, С.Е. (1951). Памятники древнетюркской письменности. М.;Л.: Изд-во АН СССР.
Махмуд Кашгари. (2013). Түрк тилдеринин сөздүгү (котор. Т. Токоев, К.Кошмоков). – Бишкек: AVRASYA PRESS, 3-т. – 680 б.
Махмут Кашкари. (2013). Дивану лугати-т турк (Түркий тилдер сөз жыйнагы. котор. И. Авдувалиев, Т. Ахматов, А. Оморов ж.б.) – Бишкек: Бийиктик, 1-т.– 511 б.
Махмут Кашкари. (2013). Дивану лугати-т турк (Түркий тилдер сөз жыйнагы. котор. И. Авдувалиев, Т. Ахматов, А. Оморов ж.б.) – Бишкек: Бийиктик, 2-т.– 300 б.
Махмут Кашкари. (2013). Дивану лугати-т турк (Түркий тилдер сөз жыйнагы. котор. И. Авдувалиев, Т. Ахматов, А. Оморов ж.б.) – Бишкек: Бийиктик, 3-т.– 337 б.
Мусаев, К.М. (1975). Лексика тюркских языков в сравнительном освещении (Западнокыпчакская группа). М: Наука.
Насилов, Д.М. (2007). «Диван» Махмуда Кашгарского и сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Кашкарлык Мамут жана түрк дүйнөсүнүн тили, адабияты, маданияты жана тарыхы (Эл аралык конф. Материалдары). Бишкек, - 22-30 б.
Орузбаева, Б.О. (2011). Сөз курамы. Бишкек.
Орузбаева, Б.О. (2011). Словарь Махмуда Кашгарского как источник для изучения лексики киргизского языка в историческом плане. “Махмуд Кашгари ж-а кыргыз маданияты” жыйнагында. – Бишкек, – 10-14 б.
Радлов, В.В. (1905). Опытъ словаря тюркскихъ наречıй. III том. С.-Петербургь.
Радлов, В.В. (1899). Опытъ словаря тюркскихъ наречıй. II том. 2 часть. С.-Петербургь.
Саттаркулов, Д.Б. (2002). Махмуд Кашкаринин «Дивани лугат ит-түрк» эмгеги жана кыргыз тили (филол. илим. канд. … дис. автореф.). Бишкек, – 24 б.
Севортян, Э.В. (1974). Этимологический словарь тюркских языков. Москва: «Наука»,
Севортян, Э.В. (1989). Этимологический словарь тюркских языков. Буквы «Ж», «Ж», «Й». Москва: «Наука».
Сейдакматов, К. (1988). Кыргыз тилинин кыскача этимологиялык сөздүгү. Фрунзе: Илим.
Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. (1988). (отв. ред. Э.Р.Тенишев). М.: Наука.
