КЛИМАТТЫК ФАКТОРЛОРДУН ТААСИРИ АСТЫНДА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ТАЛАС ОБЛАСТЫНЫН АЙЫЛ ЧАРБА ТАРМАГЫНЫН ЭКОНОМИКАСЫ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948696_2025_3(12)_1Ачкыч сөздөр:
климаттын өзгөрүшү, айыл чарбасы, суу балансы, жайыттар, түшүмдүүлүк, адаптация чараларыАннотация
Изилдөөнүн актуалдуулугу Кыргыз Республикасынын Талас облусунун агрардык секторуна климаттык өзгөрүүлөрдүн таасири күчөп бара жатканы менен шартталат. Бул аймакта айыл чарбасы азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда, калкты жумуш менен камсыздоодо жана айыл аймактарын өнүктүрүүдө негизги роль ойнойт. Абанын температурасынын жогорулашы, жаан-чачындын азайышы, жайыт жерлеринин деградациясы жана суу ресурстарынын кыскарышы аймактагы агрардык өндүрүштүн туруктуулугуна түздөн-түз таасирин тийгизип, климаттык тобокелдиктерди баалоо маселесин өзгөчө маанилүү кылат. Изилдөөнүн максаты акыркы ондогон жылдардагы климаттык өзгөрүүлөрдү комплекстүү баалоо жана алардын Талас облусунун агрардык экономикасына тийгизген таасирин аныктоо болуп саналат. Методологиялык негиз климаттын негизги көрсөткүчтөрүн – абанын температурасы, жаан-чачындын көлөмү, абанын нымдуулугу, шамал режими жана буулануу деңгээлин –статистикалык талдоону, көп жылдык маалыматтарды иштетүүнү, ошондой эле болжол менен 40 жыл аралыгындагы ландшафттардын жана жаратылыш ресурстарынын мейкиндиктик өзгөрүүлөрүн аныктоого мүмкүндүк берген спутниктен алынган сүрөттөрдү интерпретациялоону камтыды. Алынган жыйынтыктар орточо жылдык аба температурасынын 1,4 °Cге туруктуу жогорулаганын жана жылдык жаан-чачындын көлөмү 9-10 %га азайганын көрсөттү. Муздуктардын аянтынын кыскарышы, жазгы агын суунун азайышы, жайыт жерлеринин деградациясы, топурактын ным менен камсыз болуусунун төмөндөшү жана дыйканчылык үчүн шарттардын начарлашы белгиленди. Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн талдоо өрөөн жана тоо этектериндеги зоналарда өндүрүмдүүлүктүн төмөндөшүн көрсөтүп, бул мал чарбачылыгынын натыйжалуулугунун азайышы менен коштолгон. Климаттык өзгөрүүлөрдүн мейкиндиктик айырмачылыктарын аныктоо эң жогорку деңгээлде алсыз аймактарды белгилөөгө жана климаттык тобокелдиктер күч алган зоналарды ажыратууга мүмкүндүк берди. Изилдөөнүн практикалык мааниси ирригациялык системаларды модернизациялоо, кургакчылыкка туруктуу айыл чарба өсүмдүктөрүнүн сортторун киргизүү, жайыт чарбасын адаптациялоо жана Талас облусунун агрардык секторунун туруктуулугун жогорулатууга багытталган регионалдык климаттык мониторинг системасын түзүү боюнча сунуштарды иштеп чыгууда турат
Библиографиялык шилтемелер
Ashley, L., Zhumanova, M., Isaeva, A., & Dear, C. (2016). Examining changes in local adaptive capacity resulting from climate change adaptation programming in rural Kyrgyzstan. Climate and Development, 8(3), 281-287. doi: 10.1080/17565529.2015.1034230.
Bobojonov, I., & Aw-Hassan, A. (2014). Impacts of climate change on farm income security in Central Asia: An integrated modeling approach. Agriculture, Ecosystems & Environment, 188, 245-255. doi: 10.1016/j. agee.2014.02.033.
Bolatova, Z., & Engindeniz, S. (2020). The economics of climate change in agriculture: A review on Kazakhstan and Turkey. In K. Mattas, H. Kievit, G. van Dijk, G. Baourakis & K. Zopounidis (Eds.), Sustainable food chains and ecosystems: Cooperative approaches for a changing world (pp. 1-15). Cham: Springer.
Broka, S., Giertz, Å., Christensen, G., Hanif, C., Rasmussen, D., & Rubaiza, R. (2016). Kyrgyz Republic agricultural sector risk assessment. Washington: World Bank, Washington, DC.
Burkhanov, A.U., Yadgarov, A.A., & Tugizova, M.S. (2024). Forecast scenarios of the development of agricultural insurance in Uzbekistan based on econometric models against the background of climate change. In
M.P. Eshov, G.K. Abdurakhmanova, A.U. Burkhanov, N.B. Abdusalomova & S.T. Ergasheva (Eds.), Development of international entrepreneurship based on corporate accounting and reporting according to IFRS: Part B (pp. 47-53). Leeds: Emerald Publishing Limited. doi: 10.1108/S1877-63612024000033B007.
Chepelianskaia, O., & Sarkar-Swaisgood, M. (2022). Kyrgyz Republic climate change and disaster risk profile.
Bangkok: ESCAP Working Paper.
Chi, G., Gao, J., Wang, D., Hagedorn, A., Kelgenbaeva, K., Smith, M.L., & Henebry, G.M. (2020). Agricultural production at the oblast level in post-Soviet Kyrgyzstan, 1990-2014: Implications of demographic and climate changes. Research in Globalization, 2, article number 100027. doi: 10.1016/j.resglo.2020.100027.
Google Earth. (n.d.). Retrieved from https://earth.google.com/.
slam, A.H.M.S., & Hasan, M.R. (2020). Characterization of the aquafeed sub-sector in Kyrgyz Republic: A value chain analysis. Aquaculture, 524, article number 735149. doi: 10.1016/j.aquaculture.2020.735149.
Kamchybekov, T.K., Atyshov, K.A., & Bakas uulu, B. (2019). Problems of economic sectors of the Kyrgyz Republic.
Journal of Environmental Treatment Techniques, 7(4), 613-622.
Kyrgyzhydromet. (n.d.). Retrieved from https://meteo.kg/ru/.
Liang, L., Zhang, F., & Qin, K. (2021). Assessing the vulnerability of agricultural systems to drought in Kyrgyzstan.
Water, 13(21), article number 3117. doi: 10.3390/w13213117.
Lioubimtseva, E., & Henebry, G.M. (2009). Climate and environmental change in arid Central Asia: Impacts, vulnerability, and adaptations. Journal of Arid Environments, 73(11), 963-977. doi: 10.1016/j. jaridenv.2009.04.022.
Liu, Y., Geng, X., Hao, Z., & Zheng, J. (2020). Changes in climate extremes in Central Asia under 1.5 and 2 °C global warming and their impacts on agricultural productions. Atmosphere, 11(10), article number 1076. doi: 10.3390/atmos11101076.
Met Office. (n.d.). Retrieved from https://www.metoffice.gov.uk/.
Meteoblue. (n.d.). Retrieved from https://www.meteoblue.com/.
Meyers, W.H., Ziolkowska, J.R., Tothova, M., & Goychuk, K. (2012). Issues affecting the future of agriculture and food security for Europe and Central Asia. Budapest: FAO Regional Office for Europe and Central Asia.
Mogilevskii, R., Abdrazakova, N., Bolotbekova, A., Chalbasova, S., Dzhumaeva, S., & Tilekeyev, K. (2017). The outcomes of 25 years of agricultural reforms in Kyrgyzstan. Leibniz: Leibniz Institute of Agricultural Development in Transition Economies (IAMO), Halle (Saale).
Reyer, C.P.O., et al. (2017). Climate change impacts in Central Asia and their implications for development.
Regional Environmental Change, 17, 1639-1650. doi: 10.1007/s10113-015-0893-z.
Ruppert, D., Welp, M., Spies, M., & Thevs, N. (2020). Farmers’ perceptions of tree shelterbelts on agricultural land in rural Kyrgyzstan. Sustainability, 12(3), article number 1093. doi: 10.3390/su12031093.
Standal, K., Daloz, A.S., & Kim, E. (2023). A gendered approach to understanding climate change impacts in rural Kyrgyzstan. In R. Sabyrbekov, I. Overland & R. Vakulchuk (Eds.), Climate change in Central Asia: Decarbonization, energy transition and climate policy (pp. 123-134). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-29831-8_10.
Sydykova, M. (2017). Economic growth features in developing countries: The case of the Kyrgyz Republic.
(Doctoral thesis, University of the Basque Country, Bilbao, Spain).
World Meteorological Organization (WMO). (n.d.). Retrieved from https://www.metoffice.gov.uk/.
Wu, L., & Zheng, H. (2023). Regional climate effects of irrigation under Central Asia warming by 2.0° C. Remote Sensing, 15(14), article number 3672. doi: 10.3390/rs15143672.
Yang, J., Wang, Y., Zhang, H., Su, Y., Wu, X., Yan, S., & Yang, S. (2022). Impact of socio-economic and environmental factors on livestock production in Kyrgyzstan. Frontiers in Environmental Science, 10, article number 1049187. doi: 10.3389/fenvs.2022.1049187.
Zhunusova, E. (2017). Agricultural development in the Kyrgyz Republic: The impact of domestic policies, changing macroeconomic conditions, and international migration. (Doctoral dissertation, Justus-Liebig University Giessen, Giessen, Germany).
Жүктөөлөр
Жарыяланды
Кандай шилтеме берүү керек
Саны (чыгарылыш)
Бөлүм
Лицензия
Copyright (c) 2026 Белек Эсенбек, Улан Чортомбаев, Мария Умарова, Айнура Дыйканова, Тологон Керимов
