М. ШОҚАЙ МҰСЫЛМАН ЭМИГРАНТТАРЫНЫҢ КӨШБАСШЫСЫ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948653_2026_1_11Ачкыч сөздөр:
азаттық, эмиграция, көшбасшы, демократия, тәуелсіздік, большевиктік саясат, ұлттық ынтымақ, стратегия мен тактикаАннотация
Түркістан ұлт азаттық қозғалысының жетекшісі Мұстафа Шоқай өмірінің соңғы 20-жылдан астамын Еуропаның ортасында, Францияда аса күрделі эмиграциялық жағдайда өткізді. Жарқын саясаткер, жалынды публицист және тамаша шешен Стамбул, Париж, Берлин және Лондон т.б қалаларда тиісті мінбелерде жасаған баяндамаларымен, өзінің түрлі тілдердегі басылымдарында Кеңес Одағындағы большевиктік ұлттық саясатты әшкереледі. Сондай ақ алдымен 1924 жылы құрылған «Түркістан Ұлттық Бірлігі» Орталық комитетiнiң мүшесi, кейін жетекшiсі ретінде Мұстафа Шоқай ұйымның Түркістан халықтарының тұтастығын сақтаумен, олардың бір орталыққа бағынған ынтымақтастығын нығайта түсумен байланысты ең маңызды міндеттерін нақты тұжырымдай білді. Түркістанның жаулары тым күшті екеніне, сол себепті олардың отарлық саясатымен тиімді күресу үшін ұлттық ұйымдардың бір біріне тілектес болуына, ынтымақтас және тиімді қарым қатынас жасау мәселелеріне ерекше назар аударды. Ол эмиграциядағы азаттық қозғалыстың стратегиясы мен тактикасын қалыптастырды, қазақ тарихындағы ұлттық күрестің жаңа түрін бастан кешірді. Осылай Мұстафа Шоқай Еуропада мұсылман эмигранттарының сөзсiз көшбасшысы бола алды.
Библиографиялык шилтемелер
Доктор Оқтай. Түркістан ұлттық қозғалысы және Мұстафа Шоқай (Марқұмның туғанына 60 жыл толуына орай). (Tyrkistan milli hareketiveMystafaShakay (Merhumun60 inсiDogumYiliMunasebelile). Стамбул. 1950. 55 б.
Көкебаева Гүлжауһар. Біз Отанымыздың ұлттық теңдікке ұмтылысынан нәр аламыз. //Егемен Қазақстан. 18 мамыр, 2021 жыл. 4 бет
Кыдыралина Жанна, Мустафа Шокай. Яркое имя в плеяде борьцов за независимость/ //«Прикаспийская коммуна», 2011, 14 июнь. С.2
Қара Ә. Мұстафа Шоқай. Өмірі. Күресі. Шығармашылығы /Түрік тілінен ауд. Г.Шадиева. Алматы: “Арыс” баспасы, 2004. 320 б.
Қойгелдиев М. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы және Мұстафа Шоқайұлы. //Ақиқат. 1993, №3. 71 б.
Қойгелдиев М. Түркістанның ұлы перзенті.//Қазақ тарихы, 1997, №4. 44-49 б.
Нүсіпханұлы А. Қайғынды, қайран қазақ, арқаладым: шығармалар. 2 том. Алматы: «Қоғам және қылмыс.» 2002. 318 б.
Оралтай Хасен. Мұстафа Шоқай және оның шет елдердегі ізбасарлары.//Қазақ тарихы, 1997 №4. 5-14 б.
Общественная мысль Русского зарубежья: Энциклопедия /Отв. ред. В.В. Журавлев; отв. секр. А.В.Репников. Москва.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2009. 704с.
Садыкова Б.И. МустафаЧокай в эмиграции. Алматы: Изд во «Мектеп», 2009. 248с.
«Совершенно се¬крет¬но» Лубянка - Сталину о положении в стране (1922-1934 гг.): Сб. док. в 10 т. Т. 2. 1924 г. Москва, 2001. 516 с
Шоқай М. Эпистолярлық мұрасы. Т.1. Алматы: СаГа, 2006. 424 бет.
Шоқай М. Эпистолярлық мұрасы. Т.2 . Алматы: Сага. 2006. 372 б.
Шоқай М. Таңдамалы шығармалары. Т.1. Алматы: Қайнар. 2007. 352 бет.
Шоқай М. Таңдамалы шығармалар. Т.2. Алматы: Қайнар. 2007. 392бет.
Шоқай М. Таңдамалы шығармалар. Т.3. Алматы: Қайнар. 2007. 384 б.
Шоқай М. Шығармаларының. толық жинағы. Т.1. Алматы: Дайк Пресс, 2012. 544 б.
Шоқай М. Шығармаларының толық жинағы. Т.2. Алматы: Дайк Пресс, 2012. 640 б.
Шоқай М. Шығармаларының толық жинағы. Т.3. Алматы: Дайк Пресс .640 б.
Шоқай М. Шығармаларының. толық жинағы. Он екі томдық. Т 5. Алматы: Дайк Пресс, 2013. 540 б.
Шоқай М. Шығармаларының толық жинағы. Т.9. Алматы: Дайк-Пресс, 2014. 568 б.
Шоқай М. Шығармаларының. толық жинағы. Т.11. А Алматы: Дайк Пресс, 2014. 544 б.
