КАЛЫК АКИЕВДИН «КАРАЧ ДӨӨ» ПОЭМАСЫ: 1939-ЖЫЛКЫ СОВЕТТИК УЛУТ КУРУУ МЕНЕН ЖУНГАР ТАРЫХЫЙ ЭСТУТУМУНУН КЕСИЛИШИНДЕГИ ОКУУ ТАЖРЫЙБАСЫ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948874_2026_1(7)_6%20Ачкыч сөздөр:
кыргыз эпосу, Карач дөө, Калык Акиев, желмогуз-кемпир, 1930-жылдардагы советтик фольклористика, маданий эстутум, жунгар басып алуусу, түрк элдеринин эпикасыАннотация
Макалада 1939-жылы акын Калык Акиев тарабынан ыр түрүндө жазылып алынган «Карач дөө» оозеки жомогунун (илимий басылышы — Бишкек, «Шам», 2003, «Эл адабияты» сериясынын 27-тому, Б. Кебекова менен М. Мукасовдун баш сөзү) окуу тажрыйбасы сунушталат. Изилдөө баш сөздүн булактаануучулук жыйынтыктарын эки багытта толуктайт: 1939-жылдын — Москвада өткөн Биринчи кыргыз искусствосунун декадасынын жана активдүү советтик улут куруунун — тарыхый-контексттик өзгөчөлүктөрүн тактоо, жана поэманын түзүлүшүн формалдык жактан талдоо. Изилдөөнүн башталгыч чекити катары баш сөздө көрсөтүлгөн желмогуз кемпирдин «акылдуу, аяр карапайым эне» деген психологиялык мүнөздөмөсү алынат; макала ага бул каармандын сюжеттик функциясы менен ага арналган текст көлөмүнүн ортосундагы санарип жактан ченелүүчү диспропорция жөнүндөгү байкоону кошот, ошондой эле чыгарманын жанрдык өтмө абалын (жомоктон эпоско карай) атаандаш түшүндүрмө катары карайт. Поэманын башталышы топографиялык тактыгы эстутумду сактоонун архаикалык жана советтик-институционалдык милдеттерин айкалыштыра ала турган ыкма катары талкууланат. Ошондой эле поэманын аягы — толук жеңиш жана кайтып келүү — тексттин мазмунун жалаң «жоготуу эстутуму» катары чечмелөөнү чектей тургандыгы көрсөтүлөт. Тарыхый-контексттик байланыштардын баары автордун чыгармачылык ниетин реконструкциялоо катары эмес, интерпретациялык ой жүгүртүү тажрыйбасы катары сунушталат; макалада изилдөөнүн чектөөлөрүнө арналган өзүнчө бөлүм бар.
Библиографиялык шилтемелер
Акиев, К. (1939/2003). Карач дөө [поэма]. В кн.: Карач дөө. Эр Эшим (сост. А. Акматалиев, М. Мукасов, Ө. Шаршеналиев; предисл. Б. Кебекова, М. Мукасов). Бишкек: Шам. («Эл адабияты», 27-том).
Акматалиев, А., Мукасов, М., Шаршеналиев, Ө. (сост.). (2003). Карач дөө. Эр Эшим. Бишкек: Шам. 216 с. («Эл адабияты», 27-том).
Баялиева, Т.Д. (1972). Доисламские верования и их пережитки у киргизов. Фрунзе: Илим.
Данияров, С.С. (1980). Культурное строительство в Киргизской ССР в годы довоенных пятилеток. Фрунзе: Илим.
Иванова, Т.Г. (2000). Сказитель и официальная политика в области фольклористики в 1930-е годы (о жанровой природе песенного советского эпоса). В сб.: Рябининские чтения - 1999. Петрозаводск: Музей-заповедник «Кижи». URL: https://kizhi.karelia.ru/library/ryabinin-1999/187.html (Дата обращения: 04.07.2026).
История Киргизской ССР. (1968). Гл. ред. Б. Д. Джамгерчинов. Фрунзе: Кыргызстан.
Кебекова, Б., Мукасов, М. (2003). Баш сөз. В кн.: Карач дөө. Эр Эшим (сост. А. Акматалиев, М. Мукасов, Ө. Шаршеналиев). Бишкек: Шам. («Эл адабияты», 27-том).
Мифы народов мира: энциклопедия: в 2 т. (1980–1982). Гл. ред. С. А. Токарев. Москва: Советская энциклопедия.
Нурбаева, А.М., Жетибай, Р.К., Оспанов, Е.Т., Найманбаев, А.А. (2025). Женские демонические образы в тюркской мифологии: роль и символика Жалмауыз кемпір, Албасты, Жезтырнак, Мыстан кемпір и Күлдіргіш. Turkic Studies Journal, 7(2), 128–147. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-2-128-147
Prior, D.G. (2002). The Twilight Age of the Kirghiz Epic Tradition (Doctoral dissertation). Indiana University.
Prior, D.G. (2022). Generic factors and the context of empire in Kirghiz oral heroic poetry from the mid nineteenth to the early twentieth century. Acta Slavica Iaponica, 43, 95–126.
Reichl, K. (1992). Turkic oral epic poetry: Traditions, forms, poetic structure. New York; London: Garland.
Reichl, K. (2000). Singing the past: Turkic and medieval heroic poetry. Ithaca, NY: Cornell University Press.
