БАШКЫР ОКУМУШТУУСУ АБДУЛКАДИР ИНАНДЫН ИЗИЛДӨӨЛӨРҮНДӨ «МАНАС» ЭПОСУ ЖАНА АНЫН ТҮРКИЯДА ТААНЫТЫЛЫШЫ
DOI:
https://doi.org/10.52754/16948874_2025_2(6)_1%20Ачкыч сөздөр:
Абдулкадир Инан, Манас эпосу, фольклор, кыргыз жана алтай фольклору, Түркияда манастаанууАннотация
“Манас” эпосу XIX кылымдын экинчи жарымынан баштап илим дүйнөсүндө изилдене баштаган. Орусиялык окумуштуулардан тарта европалык илим изилдөөчүлөрдүн кызыгуусун арттырган эпос, XX кылымдын башында дүйнө окумуштууларына белгилүү болуп калган. Ушул мезгилде башкыр окумуштуусу Абдулкадир Инан да Орто Азия элдеринин фольклоруна кызыгып, изилдей баштаган. Кеңеш бийлигинин куугунтуктоосуна кабылган Инан алгач Иран, Индия аркылуу Европага, ал жактан 1925-жылы Түркияга качып барган. Дал ушул мезгилде жаңы эле түптөлгөн Түркия Республикасында илимий институттар, уюмдар, окуу жайлар курула баштайт. Абдулкадир Инан бул жараяндарга активдүү катышып, түрк элдеринин фольклорун изилдеп, түрк коомчулугуна жеткире баштаган. Анын ичинде “Манас” эпосуна өзгөчө токтолгон. Ал 1930-жылдары “Манас” эпосу тууралуу колуна тийген материалдардын негизинде бир нече макалаларды жарыялаган. 1972-жылы Сагынбай Орозбаковдун вариантынынын негизинде кара сөз түрүндө түркчөгө которгон. Инан Түркияда биринчилерден болуп “Манас” эпосу тууралуу илимий эмгектерди жарыялаган окумуштуу болуп саналат. Түрк коомчулугу Инан аркылуу Манасты тааныган.
Библиографиялык шилтемелер
Arvas, Abdulselam. (2017). “Manas Destanı Üzerine Araştırma Yapan Türkiyeli İlk Bilim Adamları”, Çankırı karatekin Üniversitesi karatekin Edebiyat Fakületesi Dergisi. Cilt: 5, Sayı: 2, ss. 137-152.
Baykara, Tuncer. “Abdülkadir İnan’a Dair Bildiklerim”, Türk Dünyasına Bakışlar, Mehmet Saray Armağanı, İstanbul: Da Yayıncılık.
Erkan, Musrafa. (2000). “113. DOĞUM, 26. Ölüm Yıl Dönümü Münasebeyiyle Abdülkadir İnan ve Eserleri”, Erdem dergisi. Cilt: 12 Sayı: 36, ss. 907-928.
Erkan, Mustafa. (2000). “İnan Abdülkadir”, Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.XXII, ss. 261-262, Ankara.
Glavsky, Zoyrini ve Süleymanof, Fethülkadr. “Kırgız Sahrasından”, Tearüf-i Müslimin, 19 Ağustos [1]326, C.1, S. 12, ss. 197-198.
İnan, A. (1934). «Kırgız dil yadigarlarından manas destanı», Azerbaycan Yurt Bilgisi. Sayı, 3. ss 31-32.
İnan, A. (1968). Makaleler ve İncelemeleri I, Ankara: TTK. Yayını.
İnan, A.. (1991). Makaleler ve İncelemeleri II, Ankara: TTK. Yayını.
İnan, Abdülkadir. (1972). Manas Destanı. İstanbul: Millî Eğitim Basım Evi.
İnan. A. (1956) “Manas Destanı Üzerine Notlar”. Türk Dili Araştırmaları Belleten. ss. 125-159.
Özkan, İsa. (2012). “Siyasi Mücadeleden İlmi Çalışmalara, Bir Bilginin Hayat Hikâyesi: Abdülkadir, İnan. Türk Kültür Araştırma Enstitüsü’nün 50. Yıl Armağan, Ankara.
Razak uulu, D. (2023). XX. Yüzyılda Türkiye-Kırgızistan İlişkileri. (PhD) Doktora tezi, дисс. İzmir, Dokzuz Eylül Üniversi.
Tanyu, Hikmet. (1968). Abdülkadir İnan, Makaleler ve İncelemeler, Ankara: TTK yayını.
Tülücü, Süleyman. (2000). «Prof. Abdülkadir İnan Üzerine Bazi Notlar», A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. Sayı 15, ss. 201-211.
Жумакунова, Гүлзира. (2019). «Абдулкадир Инандын манас эпосу боюнча жазган эмгектери», Түркияда кыргыз таану., бб. 185-194. Анкара: Бенгү.
Исаков, Абдрасул. (2019). «Түркияда Манас эпосу боюнча басылып чыккан эмгектрдин библиографиясы (1934-2018)», Түркияда кыргыз таануу. бб., 229-274. Анкара: Бенгү.
Салихов Г.А. (1996). Абдулкадир Инан библиографический указатель, Уфа: Гилем.
Салихов, Г. А. (2014). «О творческом наследии Абдулкадира Инана», Проблемы Востоковедения. 4(66). сс. 50-56.
